Uburezi bw’ ingoma y’Igitugu ya Kagame burayicukurira imva.

Dr Jean Baptiste Mberabahizi, Umunyamabanga Mukuru wa FDU-Inkingi.

Tariki ya 12 Ukwakira 2011, Serugendo Yusitini, yafashe icyemezo cyo kwurira igiti, aragenda yirariramo, yirirwamo, agamije kwerekana agahinda yatewe n’ubuyobozi bw’Ishuri Rikuru ry’Amabanki n’Icungamutungo (School of Finance and Banking) bwamwirukanye ku maherere, amaze gutanga amamiliyoni y’amafaranga y’ishuri, kandi ntaho afite ayakura, mu by’ukuri.

Tariki ya 31 Mutarama 2011, Uwambajimana Ewujeni, wigaga mu Ishuri Rikuru ry’Uburezi (Kigali Institute of Education) yariyahuye amaze kumenya ko yakuwe ku rutonde rw’abafashwa na Leta mu kwishyura amafaranga y’ishuri. Yabonye ntakindi ashigaje, kuko nta handi afite yakura icyajyaga kuyasimbura kugirango abashe gukomeza kwiga. Nyamara yari imfubyi ya jenoside Leta y’igitugu yirirwa icuruza mu mahanga.

M.C. , umunyeshuri muri KIST watugejejeho akababaro ke, yananiwe gutanga amafaranga miliyoni 1,2 bamusabaga, mbere y’ibizamini byo mu kwa munani. N’ubwo yari yarashoboye kubona ibihumbi 600, akaba yari afite ikirarane cy’ibindi 600, yabuze aho ayavana, ibyo gukora ibizamini bihagarara bityo. Ubu ari mu gihirahiro kandi nyamara yari ageze mu mwaka wa kabiri mu byerekeye « computer science ».

Uwarondora bene izi nkuru ntiyazirangiza. Mu gihe Leta yirirwa iririmba ko umutungo kamere w’u Rwanda ari mbere na mbere abarutuye, ntisiba kwerekana ko ibivuga ari ukugirango ireshye amahanga gusa, bayihe imfashanyo, maze abazicunga bishyirire mu mifuka yabo, biciye mu mirimo myinshi n’ibindi bagemurira Leta.

 

Muri Tunisiya, Mohamed Bouazizi, witwitse kubera ko abapolisi bamufatiye utwo yacuruzaga kugirango ashobore kubaho, nyamara yari yararangije kaminuza akabura akazi imyaka n’imyaka, urupfu rwe rwabaye imbarutso yatumye Leta y’igitugu ya Ben Ali n’akazu k’umugore we Trabelsi ihirima, nyuma y’imyivumbagatanyo y’Abanyatuniziya. Mu Rwanda, urupfu rwa  Ewujeni Uwambajimana ntirwakurikiwe na bene iyo myigaragambyo. Impamvu ni nyinshi. Ariko, Leta y’igitugu ntizibwire ko amaherezo yayo atari nk’aya Leta y’igitugu ya Ben Ali.

Kimwe mu biranga kwangiza uburezi ni ikibazo cy’indimi. Nyuma yo kubanza gutegeka abanyarwanda kwiga mu cyongereza no mu gifransa, ndetse ikagera n’aho yirukana abanyeshuri batemeye icyo cyemezo, bagahungira muri Uganda, Leta y’igitugu yageze aho yisubiraho, itegeka ko ngo abanyarwanda bagomba kwiga mu cyongereza gusa guhera mu kiburamwaka. Ibi byatumye abarimu batabarika birukanwa, maze Leta yirukira gushaka abasimbura abo yasutse hanze, mu bihugu by’abaturanyi, Uganda, Kenya, Tanzaniya. Ntawashidikanya ko icyo bashakaga mbere na mbere byari ugusenya ubuzima bw’abarimu bari basanzwe mu gihugu mbere ya 94, kuko arizo njijuke zari zisanzwe zibana na rubanda, ku buryo zishobora kuvamo abayobozi ba politiki b’imitwe irwanya Leta y’igitugu iriho.

Bidateye  kabiri, umwaka ushize, imaze kuyungurura abo barezi, kujugunya abo yashakaga kwikiza no kwinjizamo abo yifuzaga, yategetse ko ngo noneho, mu cyiciro cya mbere cy’uburezi, mu mashuri abanza, abana baziga mu Kinyarwanda. Uretse kurindagiza abana n’ababyeyi, harimo agahimano no gushaka gusenya gusa, bishingiye ku mpamvu za politiki.

Icya kabiri cyangiza uburezi ni ugucurika ibintu. Uburezi buhera ku mashuri y’inshuke. Leta y’igitugu yagize itya irahubuka, itangira gutegeka gufungura amashuri y’inshuke mu gihugu cyose. Ibyo byakozwe nta bushishozi nta n’imyiteguro ikwiye ibanje gukorwa. Icyo byabyaye ni uko abana bari muri bene ayo mashuri bavuye kuri 145.000 muri 2008 basigara ari 96.000 gusa muri 2010 n’aho amashuri yabo ava kuri 1.705 muri 2009 asigara ari 1.369 muri 2010. Ku buryo ubu abana 6% gusa aribo bari mu mashuri y’inshuke. Yewe no mu Mujyi wa Kigali ni uko. Nubwo umuntu yakeka ko ubwo ariwo utuwe n’abashyigikiye ubutegetsi kandi bikubira umutungo w’igihugu, ibintu bigenda neza. Si uko bimeze kuko abana barimo ari bake cyane kuko batarenga 13.000, mu gihe Leta yirirwa iririmba ko Kigali yateye imbere. Isuku ivuze iki mu mujyi, niba abana badashobora kujya mu ishuri ? Ubundi kandi umuntu yakwibaza ukuntu abana b’inshuke bajya ku ishuri, ntabyo kurya babonayo ? Bishoboka bite ? Ese umwana yajyanwa na nde ku ishuri ? Akazavayo ate ? Mu gihe na bakuru be bareka ishuri kubera inzara no kuba ishuri riri kure ? Ikibazo cy’ihurizo rero, uretse amashuri atari yigeze ateganywa mbere yo gutangiza iyi gahunda, nta n’abarezi b’inshuke bigeze bateganywa, yewe nta n’ishuri ritegura bene aba barezi riba mu gihugu kuva cyabaho. Nta tegeko ribaho rigenga bene ayo mashuri n’ibyo rigomba kuba ryujujuje kugirango ryakire bene aba bana, ndetse nta n’ingengo y’imari cyangwa ikigo cya leta cyihariye gishinzwe abana kirangwa mu gihugu. Gutura aho iriya gahunda, urabona ko byari ugukinisha rubanda no kubakina ku mubyimba.

Mu mashuri abanza naho byarazambye. Abana b’abanyarwanda hafi miliyoni 2,3 nibo bari mu mashuri 2.510 n’ibyumba by’amashuri bisaga gato 27.000, muri 2010. Kubera izo mpamvu, icyumba kimwe cy’ishuri kigomba kwakira abana 85 n’aho umwarimu akaba agomba kwigisha abana 63. Bishoboka bite ko hari icyo umwana yavana mu ishuri ? Iyo wibutse ko Leta y’igitugu yategetse ko umwarimu agomba kwigisha amasomo make, andi akigishwa n’undi, wibaza aho abarimu bava bikakuyobera. Ni imwe mu mpamvu 15% basibira n’aho 15% bandi bakava mu ishuri rwose, ku buryo 70%  gusa aribo bashobora kurangiza icyo cyiciro. Ikindi kivana abana mu ishuri ni ubukene n’inzara. Byo mu cyaro birasya bitanzitse ! Uretse n’abana, n’abantu bakuru umusatsi waracuramye.

Muri icyo gihe, Leta yirirwa ibeshya amahanga ngo abana bose bagomba kugira mudasobwa ! Waha mudasobwa abana badashobora kurya no kunywa amazi meza bigatanga iki uretse kubeshya isi na rubanda? Watanga mudasobwa kuri buri mwana, atagira aho yicara n’aho yandikira? Waha mudasobwa buri mwana, mu cyumba cy’ishuri kirimo abana 63 ? Yewe niyo wavuga uti, reka bamwe bige mu gitondo, abandi bige ikigoroba, nk’uko Leta y’igitugu iriho ibivuga, simbona ingufu umwarimu yabona zo kwigisha abana 30, inshuro ebyiri, ku buryo abize ikigoroba babona uko bataha.

Urwego rw’amashuri yisumbuye rwo barwogeyeho uburimiro. Gushyira ku myaka icyenda uburezi bw’ibanze ubwabyo si ikibazo. Ikibazo ni uburyo bikorwa. Icya mbere, nta mashuri yari ahari. Icya kabiri nta barimu bari bateguwe. Icya gatatu ni ibikoresho. Iki cyemezo cyafashwe nta na kimwe muri ibyo byose kibanje gutegurwa. Byatumye Leta y’igitugu yihutira gutangaza ko ngo abana bari mu mashuri yisumbuye ngo bavuye ku 218.000 muri 2005 bagera kuri 425.000 muri 2010, naho amashuri ngo ava kuri 553 agera kuri 1399 ! Ikibazo na none ni cya kindi. Ibyumba by’amashuri byakira abava mu mashuri abanza, uretse ko bitari binahari, kandi na n’ubu ni uko, nta bikoresho birangwamo. Yewe nta n’abarimu babifitiye ubushobozi barangwa muri ayo mashuri ! Kandi niho byose bipfira. Ubumenyi bwibanze niho butangirwa. Yego byatumye abana bari muri icyo cyiciro bava kuri 9% bagera kuri 22%, ariko ibi ni imibare gusa. Mu by’ukuri ntacyo biga.

Abarimu babifitiye ubushobozi n’ubumenyi ntibarenga  60% mu gihugu hose. Yewe no mu mujyi wa Kigali Leta y’igitugu yirirwa iratira amahanga, abarimu babifitiye ububasha ni 44% gusa. Mu karere ka Gasabo abarimu babifitiye ubumenyi n’ubushobozi ni 27% gusa. Kuba mu karere ka Nyabihu abarimu nk’abo ari 23%, byo birumvikana. Kubera ko Leta y’igitugu iriho yiyemeje gupyinagaza abaturage baho, ibaryoza kuba ariho abayoboye u Rwanda mbere ya 94 bakomokaga. Igamije guhuhura mu mutwe abo itashoboye kwica ngo bave ku isi ! Ku bana 425.000 bari mu mashuri yisumbuye, kimwe cya kabiri bari mu wa mbere no mu wa kabiri gusa. Naho abari mu mwaka wa gatandatu, bari 38.000 gusa muri 2010. Birumvikana ko ari bake cyane. Ni abarokotse nyuma y’imitego mitindi Leta iriho yagiye ibatega kuva binjira mu ishuri. Nibo bazavamo abajya muri Kaminuza. Mu myaka itarenze itanu, abo bana basaga 200.000 bazaba bagomba kujya muri Kaminuza. Gutegura Kaminuza izabakira, abarimu, ibikoresho, byagombye gukorwa ubu. None nta gikorwa. Bazajya he ? Mu muhanda cg mu mahanga. Kugeza ryari ?

Mu mashuri makuru ibyaho ni ihurizo. Kaminuza ziriho, ibyo zigisha n’aho ziri byo ntawabitindaho. Uretse ko bagomba kubanza kwemera kujya mu ngando zigamije kuboza mu bwonko, bitaba ibyo ntibashobore kwemererwa kwiga, bikaba binabaviramo gutakaza umwaka wose, ikibazo ni abana bashobora kuzijyamo abo aribo. Leta iriho ishingiye ku ivanguramoko ryihishe, nk’irikorerwa mu bihugu by’i Burayi ku bavantara cyangwa irikorerwa Abirabura muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, mu gihe ziririmba uburinganire. Ivangura rishingiye ku bwoko, ku turere no ku mu mutungo. Iyo wibutse ko Akarere ka Nyabihu gafite abarimu babishoboye batarenze 23%, uhita wumva ko nta munyeshuri uhaturuka ushobora kugera muri Kaminuza, keretse imbuzakurahira, bafata bakereka isi bagamije kubeshya amahanga.

Barakubwira bati dufite amashuri makuru 17 n’abanyeshuri 62.734. Yego ! Ariko se, abo banyeshuri ni bande ? Bakomoka he ? Iyo ubajije bene ibi, barakubwira bati urigisha ingengabitekerezo ya jenoside. None se, niba kubivuga ari ingengabitekerezo ya jenoside, kubikora si jenoside ? Kaminuza ya Leta ni imwe rukumbi, nk’uko byahoze kuva yashingwa muri 63 ! Kuko andi mashuri bavuga ari ibigo bitanga inyigisho zo mu rwego rw’amashuri makuru ariko nta Kaminuza n’imwe Leta iriho yari yubaka kuva muri 94 ! Kubera izo mpamvu, Kaminuza y’u Rwanda iri i Ruhande, yakiriye abanyeshuri 10.657 muri 2010. Niyo mpamvu babuze aho barara, batagira ibyo barya, bamwe bafata amasomo bicaye hasi, mbese ni agahomamunwa. Bamwe bagomba kwiga bataha mu tugonyigonyi tudashobotse, amasomo bakayiga bamaze gucana imbabura no guhisha utwo barya iyo batubonye ! Abanyeshuri b’abakobwa bahindutse indaya, kugirango bashobore kubona uko bishyura amashuri, aho barara n’ibibatunga ! Naho abacunga restaurant y’abanyeshuri babuze uko bishyurwa kubera ibirarane by’abanyeshuri kugeza ubwo bashaka no gufungira amafunguro abanyeshuri batabarika mu minsi ishize.

Ibi ntibyigeze bibaho mu mateka y’u Rwanda. Muri icyo gihe, amashuri y’abasirikare ntasiba kwubakwa. Ahari Kaminuza i Nyakinama, hahinduwe ishuri rikuru ry’abasirikare.

Iyo urebye ubuyobozi bwa politiki bushinzwe uburezi umenya impamvu byananiranye. Nta mu minisitiri utinda muri iriya ministeri. Kuva Leta y’igitugu iriho yajyaho, muri iriya ministeri haciye abaministiri batagira ingano : Rwigema Petero Celesitini, Ngirabanzi Lawuriyani, Nsengimana Yozefu, Karemera Yozefu, Mujawamariya Jeanne d’Arc, Mutsindashyaka Tewonesiti, Murigande Karoli, Habumuremyi Petero Damiyani,…Hafi ya bose bavuyemo bigizwayo cyangwa barafungwa, uretse uyu ugiyemo ejo bundi ariko nawe ntiyahamaze amezi arenga atandatu ! Nta n’uwigeze amusimbura. Biragaragaza ko ari ihurizo kuri Leta y’Igitugu iriho.

Amaherezo y’ibi bibazo ni intambara ! Kuko amashyirahamwe y’abarimu, amashyirahamwe y’abanyeshuri, yabaye imiyobora ya Leta y’igitugu aho kuba imbuga zo gushaka uko ibi bibazo byakemurwa. Abayobozi bayo bahinduwe maneko za Leta zigamije kwirirwa zicengana n’abo zakagombye kuyobora no kuvuganira. Ariko rero nta gahora gahanze. Amaherezo y’iri senywa ry’uburezi ni intambara. Kuko abanyarwanda batazakomeza kurebera gusa ! Niba bikomeje bitya kandi ntacyerekana ko bitazakomeza bityo, Leta iriho iricukurira imva !

Save on DeliciousShare via email
  • Date de parution :